Werklust of de poëtica van het alledaagse

Gepubliceerd online: 15 mei 2018

De beelden die fotograaf Theo Baart presenteert in het boek Werklust zijn beeldschoon en huiveringswekkend. (Baart, 2015) Ik associeer zijn foto's met de poëtica van het alledaagse: het vanzelfsprekende werk van mensen dat dagelijks terugkeert met vertrouwen in de toekomst.

HAARLEMMERMEERPOLDER

Theo Baart heeft in veertig jaar tijd het landschap van de Haarlemmermeerpolder gefotografeerd. In eerste instantie was het studentenwerk: een portret van Hoofddorp. In de loop der tijd vulde hij dit werk aan. Het portret werd uitgebreid terwijl de ruimtelijk vernieuwing rondom Schiphol zijn voortgang vond. Grote ruimtelijk ingrepen gingen het thema vormen van de foto's. Het arcadische landschap van de polder, het nieuwe land op de bodem van de Haarlemmermeer dat door de boer werd bewerkt, transformeerde tot een gebruikerslandschap in de nabijheid van Amsterdam en Schiphol. De Haarlemmermeerpolder huisvest als zodanig vernieuwingsdrift en Hollands pragmatisme.

WERKLUST 2018

Werklust is uitgegeven op een kantelpunt: de economische crisis na 2008 liet zijn sporen achter in het landschap want er werd nauwelijks gebouwd. Anno 2018 is de werklust terug in Nederland. De blik is vooruitgericht met als politiek motto "Vertrouwen in de toekomst". Ik kijk met enige afstand naar dit proces en ik vind dit optimisme wonderlijk.

NUTTIG LANDSCHAP

Het is met name in de polder dat de ruimtelijke ordening die gedragen wordt door economisch belang pijnlijk zichtbaar wordt. Het draait steeds meer om efficiëntie en dat zien we terug in hoe het landschap is vormgegeven. Obsessief wordt alles dat overbodig is in het landschap nuttig gemaakt. Zo ontwikkelt zich het boerenleven tot management aan en voorbij de horizon. De foto's van Theo Baart maken dit zichtbaar, zijn commentaar is impliciet en wordt niet uitgesproken. "Het alledaagse is verborgen in het volle zicht en om het te betrappen is veel geduld en oplettendheid nodig." (Hoexum, 2015, 49)

ONBEHAGEN EN SIGHTSCRAPING

Er spreekt voor mij een zeker onbehagen uit de foto's van Theo Baart. Het oogt gezellig in de polder, maar klopt dit wel? De was hangt geruststellend te drogen in de tuin. Op de achtergrond kijken we tussen de tuinschuurtjes naar een bouwplaats die als tijdelijke parkeerplaats functioneert. Chaotisch staan er tientallen auto's door elkaar. Achter de auto's zien we de contouren van nog meer rijtjeswoningen waarachter de horizon is verstopt. (Baart, 2015, 58-59)

We kijken door een groot raam uit over de polder en staan in een hotelkamer hoog boven de straat. Er is niemand. Het bureau en de designstoel zijn leeg. Het bed is opgemaakt. We zien in de diepte auto's voorbijrazen. Een vliegtuig hangt verstild in de lucht. Tot aan de horizon zien we infrastructuur. Links onder staat aan de weg een bord: elke zondag geopend. Het uitzicht lijkt eindeloos. (Baart, 2015, 154-155)

De leegte van de polder wordt opgevuld, maar ze blijft leeg want iedereen is alleen maar onderweg. In Nederland reiken we naar de hemel, niet door verticaal te bouwen als in New York, maar door te bouwen richting de horizon: skyscraper wordt sightscraper. De werklust dijt in alle richtingen uit: dit is de functionaliteit van de polder. "...Manhattan is the city of perpetual flight forward." (Koolhaas, 1994, 123) De polder is de horizontale versie van deze missie ten gunste van de vooruitgang.

ACHTER DE VINEX DE SKYSCRAPER

In de jaren 90 gingen marktpartijen aan de slag met de ontwikkeling van grootschalige woningbouw. De stedeling uit de stad trok naar de VINEX en was de goddeloze tussen de gelovige boeren. Het erf van de boer werd zo het erf van de nieuwe stad. Een modern leven is een leven op nieuw land. De boeren werden zakenlieden en gingen op kantoor werken, want de boer denkt: "Met geld kan ik vooruit." Zo is de toekomst van de boer dat hij stedeling wordt als ieder ander. De redding is niet onder de kerkspits, de redding is een kwestie van rekenen. Dit is de Rabobank (lees: Boerenleenbank) in één zin gevat. Las ik niet onlangs groot op de 105 meter hoge Rabotoren: "Growing a better world together". Zo is de kerkspits een kantoorgebouw geworden. De boer zit in zijn eigen Skyscraper.

PARADIJS

De polder, die in feite een soort tuin is met een indirecte verwijzing naar de maakbaarheid van het paradijs (Reh, Steenbergen, & Aten, 2005, 134) wordt zodoende vervangen door steen. "De Haarlemmermeerpolder werd het erf van de stad." (Baart, 2015,13) Het polderlandschap wordt infrastructuur: een uitdrukking van onderweg zijn. En zo kunnen we - in lijn met de opmerking van Koolhaas over Manhattan - ons oog richten op waar we naartoe gaan: "...a landscape of perpetual flight forward." Want meer dan andere polders was de Haarlemmermeerpolder van meet af aan een stedelijk landschap in wording. (Reh et al., 2005, 213)

DE KOERS VAN DE POLDER

Jezelf uit de modder trekken krijgt zodoende een verband met asfalteren en het jezelf comfortabel maken. Dit is boeren volgens een politiek waarbij de markt regeert vol optimisme en vernieuwingsdrift: de koers van de polder. En die polder is letterlijk verbonden met een luchthaven als uitdrukking van mondiale schaalvergroting en economische groei. Zo is de tijdelijkheid van de bestemming in het landschap van de polder gegeven. Dit verklaart de werklust: de werklust van steeds maar weer vergroten en verbeteren van comfort, capaciteit en efficiëntie. En de mensen die hier dagelijks aan werken vinden het vanzelfsprekend: met dit geloof in vooruitgang en de toekomst verdienen zo hun brood.

MIST

Door de mist zie je het vliegveld niet, maar we weten dat het er is. (Baart, 2015, 236-237) Wat ligt er achter de horizon? Stap in het vliegtuig en ontdek een nieuwe wereld. Het paradijs van de polder als tuin is vervangen door de belofte van het paradijs dat met het vliegtuig voor iedereen bereikbaar is. Is deze dromerige foto van Theo Baart op te vatten als een affiche of als een commentaar?

Plechtig liep de burgemeester naar de trotse fotograaf onder het toeziend oog van de genodigden en schudde hem gretig de hand. Aandachtig bestudeerde de burgemeester de foto die aan de muur hing en zei tevreden:

"Kijk eens hoe mooi... het toont aan dat we op het goede spoor zitten."

BRONNEN:

Baart, T. (2015). Werklust. Rotterdam: Nai010 publishers. www.ideasonpaper.nl

Hoexum, P. (2015, 12 december). Gezicht op Hoofdorp. De Groene Amsterdammer, 2015 (50), 48-49.

Koolhaas, R. (1994). Delirious New York. Rotterdam: 010 Publishers.

Reh, W., Steenbergen, C., & Aten, D. (2005). Zee van Land. Wormer: Stichting Uitgeverij Noord-Holland & TU Delft.