Het proces vertellen...

Gepubliceerd online: 6 november 2017

Voor creatieve mensen is het vaak lastig om aan andere mensen uit te leggen hoe ze precies werken. Hun arbeid deden zij voor een deel onbewust, want het creëren van een artistiek effect is iets anders dan uitleg geven over een artistiek proces.

MAGIE?

Toch vind ik het strikt genomen verdacht als een artistiek persoon terughoudend is met zijn uitleg geven over hoe een werk tot stand is gekomen. "Most writers - poets in especial - prefer having it understood that they compose by a species of fine frenzy - an ecstatic intuition - and would positively shudder at letting the public take a peep behind the scenes (...)" (Poe, 1848, 163) Ik geloof niet in de magie en originaliteit van een dichter. Dat een dichter terughoudend is, heeft een verband met gevestigde belangen, hiërarchie en pretentie.

MOOI?

Kan een werk mooi zijn, zonder dat ik het begrijp? Ik denk van niet. Mooi vinden is een kwestie van oordelen. En oordelen doe je met je verstand, niet met gevoel. Toch wordt de uitdrukking "mooi" vaak - en mijn inziens ten onrechte - in verband gebracht met gevoelens en herinneringen die welbeschouwd uiteindelijk verwijzen naar de eigen kindertijd. Dit is een persoonlijk verband en zegt meer over het subject, dat wil zeggen de beschouwer, dan over het werk zelf. Ik plaats mij met deze stelling in een filosofische traditie van de kritiek en esthetica: "Hij (filosoof Immanuel Kant 1724-1804) zocht een antwoord op de vraag wat eigenlijk aan de ervaring van het schone, wanneer wij 'iets mooi vinden', algemeen geldig moet zijn en niet louter een subjectieve smaakreactie tot uitdrukking brengt." (Gadamer, 1993, 43)

Voor de gewone man - die misschien te weinig is geïnteresseerd in ideeën - volstaat wellicht dit oordeel 'mooi'. Maar wij zijn geïnteresseerd in de achterliggende ideeën en onderzoeken of het artistiek effect tot het genereren meerdere lezingen in staat is. Met andere woorden: we proberen de compositie te bepalen en verbanden te zoeken met herinneringen aan cultuur. Ik breng deze stelling in verband met het boek De naam van de roos, geschreven door Umberto Eco, die in zijn naschrift uitleg geeft over het poëtisch effect van een tekst: "(...) ik zou het poëtisch effect definiëren als het vermogen dat de tekst uitdraagt om steeds weer andere lezingen te generen, zonder ooit helemaal uitgeput te raken." (Eco, 1998, 528) Kort gezegd: wat mooi is, leidt tot een proces dat eindeloos betekenissen genereert.

TECHNIEK

Denk aan een kind die al wel een taal spreekt: het is duidelijk dat het kind onbewust regels toepast als hij spreekt. Wat die regels zijn en waarom, staat hier los van. Hij kent de regels niet. Het is spreken wat hij doet, niet schrijven. Het kind zou de spraakleer, de grammatica, niet kunnen schrijven. "De grammaticus is alleen degene die weet waarom en hoe een kind de taal kent." (Eco, 1998, 529)

Een artistiek effect is in feite een technisch probleem dat de vormgevende maker moet oplossen. Met het oplossen van dit probleem komt het werk tot stand. Een artistiek effect is als een goede vriend: hij biedt troost. Ik leen de woorden van Hans-Georg Gadamer (1900-2002) die filosofeert over de motieven van onze vormgevende inspanningen: want onze inspanningen beogen het vergankelijke te behouden. (Gadamer, 1993, 77)

IMITATIO

Dit technische probleem moet in het atelier, aan de werktafel, in het veld, achter de schildersezel, met penseel, pen of met camera worden opgelost. Natuurlijk, er zijn cultuurhistorische aanknopingspunten: er is sprake van een interesse of fascinatie. Dit kan instinctief zijn, niet meer dan een vermoeden of verlangen. Uiteindelijk moet de herinnering aan cultuur, waaraan deze interesse of fascinatie is verbonden, opnieuw worden uitgevonden zodat er duurzaamheid aan wordt verleend. (Gadamer, 1993, 77) Want de "Kunst (...) brengt iets tot representatie." (Gadamer, 1993, 65). En in elk kunstwerk is zoiets als imitatio aanwezig. De kunst is "dat men alleen opnieuw op de juiste manier moet verstaan." (Gadamer, 1993, 64)

REFLECTIE

Met andere woorden: kunst is een gecultiveerde representatie. Maar wat is de juiste manier van representatie? Dichter Poe (Edgar Allan Poe 1809-1849) probeerde hierop te antwoorden in zijn tekst Philosphy of Composition. (Poe, 1846) Hij brengt zijn werkwijze en compositie van de "Raven" in verband met de ingewikkelde en veelzijdige emotie melancholie. Hoogdravende woorden als ziel, waarheid en passie komen in zijn uitleg voorbij. Ik vind het nauwelijks relevant voor zijn uitleg, want het ging Poe in zijn werkwijze om wat hij mooi vindt. Poe brengt dit in verband met de dood en verwoordt dit nauwkeurig als een universeel gegeven dat voor iedereen zou kunnen gelden: "(...) the death then of a beautiful woman is unquestionably the most poetical topic in the world" (Poe, 1846, 163). Dit uitgangspunt leidt bij Poe tot een intelligentie compositie over de verloren liefde. En Poe bewijst hiermee indirect Gadamers stelling: "De constructieve activiteit van het spel van de reflectie ligt als uitdaging in het kunstwerk als zodanig. (Gadamer, 1993, 55). Het is de uitdaging van de reflectie die een kunstwerk aantrekkelijk maakt.

BRONNEN:

Eco, U. (1998). De naam van de roos ( J. Tuin, P. de Voogd en H. Vlot vert.). Amsterdam: Ooievaar.

Gadamer, H.G. (1993). De actualiteit van het schone (R. Heitmeijer vert.). Amsterdam: Boom.

Poe, E. A. (1846). The philosophy of composition. Graham's Magazine, 4, April 1846. (2017, 6 november). Geraadpleegd op 2 november 2017, van https://www.eapoe.org/works/essays/philcomp.htm