Einstein met een gekke bek

Gepubliceerd online: 27 september 2017

DE CYNISCHE ANALYSE

De goede architect is ook wetenschapper: hij is universitair opgeleid. Hij stelt de vraag achter de vraag en probeert deze vraag door middel van onderzoek te beantwoorden. Hij weegt zijn antwoord zorgvuldig af en plaatst zijn antwoord nauwgezet in een cultuurhistorisch kader. En al snel ontdekken de minder eenvoudigen van geest dat alles problematisch is geworden en alles ook eigenlijk om het even is. Men is niet meer tegen de problemen opgewassen en laat het erbij. Men reageert gelaten: het heeft geen zin. De cynicus is geboren: immuun door verbitterde twijfel. Wat rest is decadentie: elitaire veronderstellingen want die bieden troost. Zie de ironie: de wetenschapper treedt op als gelovige en wordt geprezen om het geloof in zijn vak. Dit is de cynische analyse!

BORSTEN, AARS EN SCHEET

De Duitse filosoof Peter Sloterdijk heeft een zeer uitvoerige en veel geprezen studie gedaan naar cynisme. Zijn Kritik der zynischen Vernunft (Kritiek van de cynische rede) is geen toegankelijk werk - helaas, want zijn analyse is uiterst scherpzinnig en pijnlijk actueel. Graag zou ik zien dat zijn cynische analyse door meer minder eenvoudigen van geest goed wordt begrepen en ingezet; het zou de academische en culturele wereld een stuk aantrekkelijker maken uit oogpunt van scherpzinnigheid en intellectuele waarde. Enfin, 860 pagina's filosofische bespiegelen over cynisme doorspitten is wellicht wat veel gevraagd. Maar je mag veronderstellen dat een boekwerk doorspekt met titels als: borsten, aars, scheet, schijt en genitaliën, bij de huidige internetgeneratie - maar te lui is om een Playboy aan te schaffen - toch enigszins tot de verbeelding spreekt.

INCOMPETENTIE

Het cynisme van Sloterdijk is het tegendeel van harteloos. Zijn cynisme met cultuurfilosofische grondslag is pijnlijk nauwkeurig en tegelijkertijd is de lach altijd welkom. Ook dit is ironisch: Sloterdijk is Duitser. Hij citeert de Duitse cultuurfilosoof Walter Benjamin die in 1928 met vooruitziende blik noteerde: "Kritiek is een zaak van de juiste afstand. Kritiek hoort thuis in een wereld waar het aankomt op perspectief en vooruitblik, waar het nog mogelijk was een standpunt in te nemen. De dingen zijn ondertussen veel te brandend de mensenmaatschappij op het lijf gevallen. De 'onbevangenheid' en de 'vrije blik' zijn leugens geworden, zo niet de wel heel naïeve uiting van simpele incompetentie." (Koopman, 1994, 63) Anders gezegd, de cynicus (want Benjamin was een cynicus) constateert dat een centraal perspectief van dwingende kritiek geen bestaansrecht heeft. Wie de wereld (lees hier ook: de architectonische opgave) onbevangen en mijn vrije blik toetreedt, is simpelweg naïef en incompetent. Wat overblijft is een genuanceerde uitdrukking van een gebrek. Een scherp oog voor gebrek zit verweven in het cynisme van Sloterdijk, dat maakt zijn kritische methode aantrekkelijk, amusant en waardevol. Hij schrijft niet zonder zelfspot aan het begin van een 860 pagina's tellend boekwerk: "De ironie wil dat het doel van de meest kritische inspanning is: zich laten gaan, zo onbevangen als met maar kan." (Sloterdijk, 1992, 28)

DE ARCHITECT ALS CYNICUS

De cynicus is met andere woorden als filosoof een intellectueel pur sang. Want de intellectueel stelt vragen die zijn eigen positie ondermijnt en ter discussie stelt. Daarom is de architect als cynicus een goede eigenschap: hij maakt zichtbaar wat de meeste mensen over het hoofd zien. Zie deze eigenschap als een verlangen om maskers, decoraties, conventies en leugens weg te rukken en tegelijkertijd creatief en bevlogen ter zake te komen.

RECLAME EN DE WERELD DIE BRANDT

Benjamin eindigt het eerder geciteerde tekstfragment werkelijk als een helderziende: "Wat maakt uiteindelijk reclame zo superieur aan de kritiek? Niet wat de lopende, rode lichtreclame zegt - de vuurplas die haar op het asfalt spiegelt." Benjamin loopt mijlenver vooruit. Hij voorziet een stortvloed aan reclames als onderdeel van ons dagelijks bestaan die de scherpe (kritische) blik eindeloos vertroebelt. Wie verkiest er nog de nabijheid van een medemens of leert sowieso nog iets uit zijn hoofd, als we een smartphone hebben met Whatsapp, Twitter, Wikipedia, AliExpress en Facebook. Terwijl de wereld brandt, zegeviert de illusie van kennis, vriendschap en geluk - koud als asfalt.

BRONNEN:

Benjamin, W. (1994). Eenrichtingstraat (P. Koopman, vert.). Groningen: Historische Uitgeverij.

Sloterdijk, P. (1992). Kritiek van de cynische rede (T. Davids, vert.). Amsterdam: De Arbeiderspers.